Η τραγωδία της πτώσης
και η ηχώ του μέτρου
- Στοχασμοί επάνω στους «Πέρσες» του Αισχύλου
Της Αικ. Γ. Δασκαλοπούλου
Οι «Πέρσες» του Αισχύλου, το αρχαιότερο σωζόμενο δράμα της παγκόσμιας δραματουργίας (472 π.κ.ε.), δεν αποτελούν απλώς ένα ιστορικό μνημείο της αρχαιότητος, αλλά μια συμπυκνωμένη κραυγή για τα αιώνια όρια της ανθρώπινης φύσης.
Γραμμένοι μόλις οκτώ χρόνια μετά την ιστορική ναυμαχία της Σαλαμίνος, οι «Πέρσες» διαθέτουν μια σπάνια ιδιαιτερότητα, ο μέγιστος τραγικός ποιητής δεν υμνεί τον θρίαμβο των Ελλήνων, ούτε στήνει ένα τρόπαιο υπεροψίας για τους νικητές.
Αντιθέτως, επιλέγει να στρέψει το βλέμμα του στην καρδιά του εχθρού, καταγράφοντας με σπαραγμό και απαράμιλλο μεγαλείο την τραγωδία των ηττημένων.
Στην εποχή γεννήσεως της τραγωδίας αυτής, η Αθήνα έστεκε ακόμη ερειπωμένη αλλά νικήτρια, έχοντας αποκρούσει την αχανή περσική αυτοκρατορία.
Ο Αισχύλος, αυτόπτης μάρτυρας των μαχών, μεταφέρει το κοινό του στα Σούσα, το πολιτικό και διοικητικό κέντρο των Περσών, όπου η βασιλομήτωρ Άτοσσα και ο Χορός των γερόντων περιμένουν αγωνιωδώς νέα από την εκστρατεία του Ξέρξη.
Ο ερχομός του Αγγελιοφόρου επιβεβαιώνει την ολοκληρωτική καταστροφή. Ο περσικός στόλος έχει διαλυθεί και η αλαζονεία του νεαρού ηγεμόνα έχει συντριβεί.
Πυρήνας του έργου και βαθύτερο φιλοσοφικό του θεμέλιον είναι η έννοια της ύβρεως, της έπαρσης και της μοιραίας προσβολής των θείων νόμων και της θεϊκής ισορροπίας.
Συμφώνως με την αρχαία ελληνική κοσμοαντίληψη, η υπέρβαση των ορίων που θέτει η ανθρώπινη θνητότητα προκαλεί αναπόφευκτα τη θεϊκή νέμεση. Ο Ξέρξης, εμπρος στην αχανή δύναμη και τον πλούτο του, έχασε το μέτρο· επιχείρησε να τιθασεύσει τη φύση, να γεφυρώσει τον Ελλήσποντο και να υποδουλώσει λαούς που δεν του ανήκαν, αγγίζοντας τα όρια της θεϊκής αρμοδιότητος.
Η πτώση του δεν είναι απλώς μία στρατιωτική ήττα, αλλά η φυσική τιμωρία της κοσμικής ανισορροπίας που επέφερε η αλαζονεία του.
Ο ίδιος ο κατεξοχήν θεϊκός νόμος υπαγορεύει ότι «οὐ χρὴ λέοντος σκύμνον ἐν πόλει τρέφειν» – η υπερβολική δύναμη, όταν συνοδεύεται από τύφλωση, οδηγεί στην αυτοκαταστροφή.
Οι προβολές του έργου στο σήμερα παραμένουν επίκαιρες.
Οι «Πέρσες» λειτουργούν ως διαχρονικός καθρέφτης κάθε μορφής ολοκληρωτισμού και πολιτικής έπαρσης.
Κάθε φορά που σύγχρονοι ηγέτες υπερεκτιμούν τη στρατιωτική τους ισχύ, περιφρονούν τη διεθνή νομιμότητα και θυσιάζουν ανθρώπινες ζωές στον βωμό της γεωπολιτικής κυριαρχίας, ο αισχύλειος λόγος επανέρχεται ως προειδοποίηση, η ύβρις προηγείται πάντα της κατάρρευσης.
Παρακολουθώντας χθες βράδυ τη θεατρική παράσταση σε σκηνοθεσία Χρήστου Θεοδωρίδη, με πρωταγωνιστές τη Μαρία Ναυπλιώτου ως Άτοσσα, τον Δημήτρη Καταλειφό ως Δαρείο, τον Αναστάση Ροϊλό ως Ξέρξη και τον Σταύρο Σβήγκο ως Αγγελιοφόρο, ήρθα αντιμέτωπη με μια σειρά από σκηνικές και σκηνοθετικές επιλογές.
Οι ερμηνείες διέθεταν μεν εσωτερική δύναμη, πνευματικότητα και ευσυνειδησία απέναντι στο αρχαίο κείμενο, ωστόσο, η αισθητική και δραματουργική διαδρομή της παράστασης μου άφησε ορισμένα ερωτηματικά.
Αρχικά, η επιλογή των σύγχρονων ρούχων σε γήινες αποχρώσεις (που είναι της μόδας κατά τις τελευταίες δεκαετίας, σε μία προσπάθεια να εκσυγχρονιστεί η αρχαία τραγωδία και να έρθει στα "σύγχρονα" μέτρα) –που παρέπεμπαν σε μία εναλλακτική, σχεδόν "κουρελού" αισθητική των Εξαρχείων– αποδυνάμωσε, κατά τη γνώμη μου, την απαραίτητη υπερβατική διάσταση της τραγωδίας, φέρνοντας τους ήρωες πιο κοντά σε μια πεζοδρομιακή γκρίζα πραγματικότητα παρά σε έναν οικουμενικό μύθο. Τα δε σκηνικά ανύπαρκτα, εκτός από τον πολυμελή χορό-θίασο, που ενδέχεται βέβαια να αποτελεί σκηνοθετική επιλογή ώστε το κοινό να εστιάσει στους διαλόγους και τις ερμηνείες, παρόλα αυτά, ως λάτρης του κλασικού, περίμενα από τις σκηνικές επιλογές, κάτι καλύτερο και όχι κάτι τόσο "γυμνό".
Ακόμη πιο ξένη προς το πνεύμα του έργου στάθηκε η κατάληξη της παράστασης, όπου έγινε ρητή αναφορά μεταξύ άλλων σε Νταρφούρ και Δυτική Όχθη. Αυτή η δημοσιογραφικού, αλλά και ιδεολογικού τύπου επικαιροποίηση, κατά την προσωπική μου άποψη, περιόρισε τη μυστηριακή και φιλοσοφική οικουμενικότητα του Αισχύλου, φορτώνοντας το αρχαίο κείμενο με μία σύγχρονη ιδεολογική φόρτιση που θα προτιμούσα να είχε παραλειφθεί.
Ο Αισχύλος δεν έχει ανάγκη από γεωγραφικές λίστες ειδήσεων για να μας συγκλονίσει· η δύναμή του βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά του να συμπυκνώνει την οικουμενική ανθρώπινη οδύνη σε καθαρή ποίηση, υπενθυμίζοντάς μας πως πέρα από τα σύνορα και τις εποχές, η πτώση της εξουσίας και το δάκρυ του θύματος παραμένουν πάντα ίδια.
Να κλείσω αναφέροντας πως οι Σβήγκος και Ροϊλός απεδείχθησαν μία ευχάριστη έκπληξη ως προς την ερμηνευτική τους δεινότητα· για τους Ναυπλιώτου και Καταλειφό δεν θα αναφερθώ περαιτέρω, άλλωστε, η δυνατή ερμηνεία τους ήταν για εμένα κάτι παραπάνω από αναμενόμενη...
Εικόνα: Daskalopoulou Katerina - 9/2026
* Νομικός - Συγγραφέας